جاى خود مينشاند ، ودوست ميداشت كه بجهت تقدير از مكانت علمي أو ، وبه خاطر تربيت أو براي جانشينى خود در زعامت اماميه چون شاگردى در محضر أو بنشيند « 1 » . مجلس سيد مرتضى مجمع مردان متفكر ، ومركز انتشار بحثهاى كلامي وفقهى وأدبي بود . أبو العلاء معرى ( متوفى 449 ) همزمان با ورودش به بغداد به مجلس سيد مراوده پيدا كرد وبين آنان سخنانى ظريف ونغز از أدب وجدل رد وبدل ميشد . أبو إسحاق صابى ( متوفى 384 ) وعثمان بن جنى ( متوفى 392 ) نيز از ملازمان مجلس سيد بودند « 2 » . سيد مرتضى كتابي را كه تأليف ميكرد هنوز پايان نيافته بود بين مردم منتشر ميشد بطوريكه گاه از دست أو خارج ميشد وديگر نميتوانست در آن تجديد نظر كند « 3 » . عنايت مردم به مؤلفات سيد بحدى بود كه در أيام حيات وى كتبي از ناحيهء مخالفان در نقض « 4 » واز ناحيهء موافقان در تأييد وشرح آنها تأليف ميشد « 5 » . وگاه كتابي كه در نقض كتاب سيد نوشته شده بود ، در همان زمان حيات وى به كتابي ديگر نقض ميشد « 6 » . تأثير سيد در متأخران از خود بر أهل فضل ودانش پوشيده نيست ، ومطالعهء آثار فقها واصوليين وديگر دانشمندان اين حقيقت را بخوبى اثبات ميكند ، ولى ذكر بعضي از كتب كه به شيوهء تأليفات سيد تأليف شده ، ويا مؤلفان آن كتب به تحقيق در موضوع تحقيق أو پرداخته ، ويا به شرح يا ايجاز آثار وى همت گماشته‌اند ، در اين مقام بدون فائده نيست . سيد كتاب « انتصار » را در متفردات اماميه تأليف كرد ، شاگرد أو شيخ طوسي ( 385 - 460 ) نيز كتابي بر همان منوال بنام « خلاف » در موارد اختلاف شيعه با مذاهب أهل سنت برشتهء تحرير وتأليف درآورد ، وميتوان « مختلف الاحكام » علامهء حلى ( 648 - 726 ) را نيز تا حدى مقتبس از همان سبك دانست . سيد كتاب « الحدود والحقائق » را در تعريف مصطلحات شرعيه نگاشت وكفعمى ( متوفى 905 ) كتاب « اختصار الحدود والحقائق » را « 7 » . سيد كتاب « تنزيه الأنبياء » را تأليف كرد و « عبد الوهاب بن علي الحسيني » « 8 » كتابي

--> ( 1 ) - روضات الجنات ، الطبعة الثانية ص 377 . ( 2 ) - أدب المرتضى ص 122 . ( 3 ) - خاتمهء كتاب شافى ملاحظه شود . ( 4 ) - نقض الشافي تأليف أبو الحسين بصرى . در كتاب أدب المرتضى ص 122 پاورقى 5 از رياض العلماء ص 279 بجاى أبو الحسين ، أبو الحسن نقل كرده است . ( 5 ) - أدب المرتضى در پاورقى ص 122 و 123 از كتاب رياض العلماء ص 328 نقل ميكند كه در ترجمهء ابن براج طرابلسى از جملهء مؤلفات أو « شرح جمل العلم والعمل » را شمرده كه أصل آن از مرتضى است ودر ص 197 در ترجمهء « سلار بن عبد العزيز » از جملهء مؤلفات أو كتاب « تتمة الملخص » را برشمرده كه أصل ان از علم الهدى است . ونيز كتاب « تلخيص الشافي » از شيخ طوسي است و « شافى » از سيد . ( 6 ) - الرد على نقض الشافي تأليف سلار ، ( أدب المرتضى ص 123 نقل از رياض العلماء ص 280 ) . ( 7 ) - الذريعة ج 1 ص 365 ط تهران ، ريحانة الأدب ج 3 ص 371 . ( 8 ) - از أفاضل أواخر قرن 9 وأوائل قرن 10